ಭಾರತವು ತನ್ನ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕೇವಲ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರಗಳಲ್ಲ, ಅವು ಇತಿಹಾಸದ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ೫ ಪುರಾತನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಕುರಿತಾದ ಮಾಹಿತಿ ಇಲ್ಲಿದೆ:
೧. ಕೈಲಾಸನಾಥ ದೇವಾಲಯ, ಎಲ್ಲೋರಾ (ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)
ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಇಡೀ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಒಂದೇ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೊರೆದು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ (Monolithic). ೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ದೊರೆ ಕೃಷ್ಣ-೧ ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.
ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪ ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಈ ಭವ್ಯವಾದ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕೆತ್ತಿರುವುದು ಇಂದಿಗೂ ಎಂಜಿನಿಯರ್ಗಳಿಗೆ ಸವಾಲಾಗಿದೆ.
೨. ಬೃಹದೀಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ, ತಂಜಾವೂರು (ತಮಿಳುನಾಡು)
ಚೋಳರ ಕಾಲದ ವೈಭವಕ್ಕೆ ಈ ದೇವಾಲಯ ಹಿಡಿದ ಕೈಗನ್ನಡಿ. ಇದನ್ನು 'ದಕ್ಷಿಣ ಮೇರು' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ಗೋಪುರದ ಮೇಲಿರುವ 'ಕುಂಭಂ' (ಶಿಖರ) ಸುಮಾರು ೮೦ ಟನ್ ತೂಕದ ಒಂದೇ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಬೃಹತ್ ಗೋಪುರದ ನೆರಳು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಗ್ರಾನೈಟ್ ಶಿಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.
೩. ಕೊನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯ (ಒಡಿಶಾ)
ಇದು ಸೂರ್ಯ ದೇವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಭವ್ಯ ರಥದ ಆಕಾರದ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ದೇವಾಲಯವು ೨೪ ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೃಹತ್ ರಥದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ೭ ಕುದುರೆಗಳು ಎಳೆಯುವಂತೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.
ಇಲ್ಲಿನ ಚಕ್ರಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕವಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು 'ಸೂರ್ಯ ಗಡಿಯಾರ'ಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚಕ್ರದ ನೆರಳಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಯವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು.
೪. ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಅಮ್ಮನವರ ದೇವಾಲಯ, ಮಧುರೈ (ತಮಿಳುನಾಡು)
ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.ಈ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವು ೧೪ ಭವ್ಯವಾದ 'ಗೋಪುರ'ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ 'ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ಮಂಟಪ' ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರತಿ ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ದೇವತೆಗಳ, ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿ ೧೨ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಈ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ ಹಚ್ಚಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
೫. ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವಾಲಯ, ಹಂಪಿ (ಕರ್ನಾಟಕ)
ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಹಂಪಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಪುರಾತನ ದೇವಾಲಯವಿದು. ತುಂಗಭದ್ರಾ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಈ ದೇವಾಲಯವು ೭ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ದೇವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಗೋಪುರದ ನೆರಳು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಮಂಟಪದ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ 'ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ' (Inverted image) ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಂದಿನ ಕಾಲದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.